Abstracts
Résumé
À partir de plusieurs expériences d’organisation d’ateliers intergénérationnels de transmission des savoirs chez les Ibaloi du haut Loacan, une région située dans la cordillère centrale des Philippines, cet article défend la démarche anthropologique comme une exotopie et la position de l’anthropologue comme une sorte de maïeute. Il montre la réception très positive des Ibaloi à ces activités, qui ont eu lieu entre 2012 et 2023, dans un contexte où ces savoirs connaissent d’importantes transformations. L’article souligne aussi comment, dans le cadre de ces activités qui impliquent des aînés et des jeunes, et qui mettent en scène des récits et des pratiques rituelles, les savoirs anthropologiques se transmettent aux participants et aux interprètes, véritables médiateurs.
Mots-clés :
- Philippines,
- Ibaloi,
- savoirs,
- ateliers,
- transmission des savoirs,
- ethnographie
Abstract
Based on several intergenerational knowledge-transmission workshops organized among the Ibaloi people of Upper Loacan, in the central Cordillera region of the Philippines, this paper advocates for an anthropological approach understood as exotopy and views the anthropologist as a kind of midwife of knowledge. It highlights the Ibaloi community’s very positive reception to these workshops, held between 2012 and 2023, in a context of significant transformation of traditional knowledge. The article also emphasizes how these activities—bringing together elders and youth through stories and ritual practices—serve not only to transmit indigenous knowledge but also to pass on anthropological insights to participants and interpreters, who act as essential cultural mediators.
Keywords:
- Philippines,
- Ibaloi,
- knowledge,
- oral tradition workshops,
- knowledge transmission,
- ethnography
Resumen
A partir de varias experiencias de organización de talleres intergeneracionales para la transmisión de saberes entre los Ibaloi del Alto Loacan, en la región central de la Cordillera de Filipinas, este artículo defiende el enfoque antropológico como una exotopía y al antropólogo como una especie de partero del conocimiento. Se destaca la recepción muy positiva por parte de la comunidad Ibaloi de estas actividades desarrolladas entre 2012 y 2023, en un contexto de profundas transformaciones de los saberes tradicionales. El artículo subraya también cómo estos talleres, que reúnen a ancianos y jóvenes a través de relatos y prácticas rituales, permiten no solo la transmisión del conocimiento indígena, sino también del saber antropológico hacia los participantes e intérpretes, quienes actúan como mediadores culturales clave.
Palabras clave:
- Filipinas,
- Ibaloi,
- saberes,
- talleres de tradición oral,
- transmisión de conocimientos,
- etnografía
Appendices
Ouvrages cités
- Agrawal, Arun. 2002. « Classification des savoirs autochtones : la dimension politique ». Revue internationales des sciences sociales 173(3) : 325-336.
- Ameda, Chimcas, Gonzalo A. Tigo, Vicente B. Mesa, Lee Ballard et Patricia O. Afable. 2011. Ibaloy Dictionary, Phonology, Grammar, Morphophonemics. Notes on Ibaloy Cultural History. Baguio : Diteng Inc. and the Cordillera Studies Center, UP Baguio.
- Bacon, Joséphine. 2011. Nous sommes tous des sauvages. Montréal : Mémoire d’encrier.
- Baronnet, Bruno et Sabrina Melenotte. 2020. Peuples et savoirs autochtones à l’épreuve des (dé)mesures. Paris : L’Harmattan.
- Bellier, Irène. 2019. Échelles de gouvernance et droits des peuples autochtones. Paris : L’Harmattan.
- Berkes, Fikret. 2008. Sacred Ecology (2e édition). New York : Routledge.
- Bondaz, Julien. 2013. « L’ethnographie parasitée ? Anthropologie et entomologie en Afrique de l’Ouest (1928-1960) ». L’Homme 206 : 121-150.
- Carneiro da Cunha, Manuela. 2012. Savoirs autochtones : quelle nature, quels apports ? Paris : Collège de France/Fayard.
- Colleyn, Jean-Paul, 2024. « Tout est à faire en Afrique et s’intéresser aux autres est un devoir ». Les Possédés et leurs mondes, Livre 10.
- Ellen, Roy, Peter Parkes et Alan Bicker, dir. 2000. Indigenous Environmental Knowledge and Its Transfomations: Critical Anthropological Perspectives. Amsterdam : Harwood Academic Publishers.
- Fernández-Llamazares, Álvaro, Dana Lepofsky, Ken Lertzman, Chelsey Geralda Armstrong, Eduardo S. Brondizio, Michael C. Gavin, Phil O’B. Lyver, George P. Nicholas, Pua’ala Pascua, Nicholas J. Reo, Victoria Reyes-García, Nancy J. Turner, Johanna Yletyinen, E. N. Anderson, William Balée, Joji Cariño, Dominique M. David-Chavez, Christopher P. Dunn, Stephen C. Garnett, Spencer Greening (La’goot), Shain Jackson (Niniwum Selapem), Harriet Kuhnlein, Zsolt Molnár, Guillaume Odonne, Gunn-Britt Retter, William J. Ripple, László Sáfián, Abolfazl Sharifian Bahraman, Miquel Torrents-Ticó et Mehana Blaich Vaughan. 2021. « Scientists’ Warning to Humanity on Threats to Indigenous and Local Knowledge Systems ». Journal of Ethnobiology 41(2) : 144-169. https://doi.org/10.2993/0278-0771-41.2.144.
- Fienup-Riordan, Ann, dir. (traduit et transcrit par Alice Rearden et Marie Meade). 2017. Qanemcit Amllertut. Many Stories To Tell. Tales of Humans and Animals from Southwest Alaska. Fairbanks : University of Alaska Press.
- Fienup-Riordan, Ann (traduit par Alice Rearden, Mary Meade, David Chanar, Rebecca Nayamin et Corey Joseph). 2020. Nunakun-gguq Ciutengqertut/They Say They Have Ears Through the Ground. Nunakun-gguq Ciutengqertut. Animal Essays from Southwest Alaska. Fairbanks : University of Alaska Press.
- Fienup-Riordan, Ann (traduit par Alice Rearden, Mary Meade). 2025. Angalkut. Shamans in Yup’ik Oral Tradition. Fairbanks : University of Alaska Press.
- Gordon, David M. et Shepard Krech III. 2012. Indigenous Knowledge and the Environment in Africa and America. Athens : Ohio university Press.
- Goulet, Jean-Guy. 2011. « Trois manières d’être sur le terrain. Une brève histoire des conceptions de l’intersubjectivité ». Anthropologie et Sociétés 35(3) : 107-125.
- Ingold, Tim. 2018. Anthropology : Why It Matters. J. Wiley and Sons.
- Laplantine, François. 2024. Logoscopie. Traduire, écouter, regarder. Cherbourg-en-Cotentin : De l’incidence éditeur.
- Laugrand, Antoine. 2023. « ‘Showan tan Kashowa.’ The Double and the Half. Exchanges and Asymmetries Between the Living and the Dead, among the Ibaloy of Upper Loacan (Benguet, Philippines) ». Thèse de doctorat. Louvain-la-Neuve : UCLouvain.
- Laugrand, Antoine. 2025. « Des terres et des cartes pour qui ? Pièges et enjeux du foncier chez les Autochtones des Philippines : le cas des Ibaloy de Loacan ». Revue d’études autochtones 53(2) : 61-74. https://doi.org/10.7202/1116507ar.
- Laugrand, Antoine, Frédéric Laugrand, Gliseria Magapin, et Jazil Tamang. 2019. Késheng ja waray batbat: [The ritual with the great feast] The exhumation of human bones in an Ibaloi community. Téléchargé le 14 mars 2019. YouTube, 73 min. https://www.youtube.com/watch?v=NFUS9aSpgjw.
- Laugrand, Antoine, Frédéric Laugrand, Gliseria Magapin, et Jazil Tamang. 2025. « Transfer of Knowledge among the Ibaloy of Upper Loacan (Itogon): The Value of Intergenerational Workshops in Turbulent Times ». Dans Knowledge, Identity, and Rights: Studies of Philippine Indigeneity. Sous la direction de Leah Abayao, Jimmy Fong et Carolyn Podruchny, 196-223. Honolulu : University of Hawaï Press.
- Laugrand, Frédéric. 2019. « L’écriture protéiforme des ateliers de transmission intergénérationnelle des savoirs et les vertus de “faire comme si” ». Dans Écritures anthropologiques. Sous la direction de Bernard Charlier, Christine Grard, Frédéric Laugrand, Pierre-Joseph Laurent et Saskia Simon, 269-284. Collection Investigations d’anthropologie prospective 20. Louvain-la-Neuve : Academia-Bruylant.
- Laugrand, Frédéric. 2020. « La divination (qilaniq) chez les Inuit du Nunavut. Ce que permettent les ateliers de transmission intergénérationnelle des savoirs ». Recherches amérindiennes au Québec 50(1) : 151-166.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019a. [Lolo Nardo Bato, Lola Carmen Bato, Lolo Melanio Billit, Lola Linda Escad, Lola Elena Gabriel, Lolo Danio Fermin, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lola Julie Tacio, Lola Apolonia Tumbaga et Lola Vencina Alos]. Looking for Signs. Animals, Spirits and Death Rituals. Ibaloy Perspectives (Itogon, Philippines). Vol. 3. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019b. [Lolo Nardo Bato, Lola Carmen Bato, Lolo Melanio Billit, Lola Linda Escad, Lola Elena Gabriel, Lolo Danio Fermin, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lola Julie Tacio, Lola Apolonia Tumbaga et Lola Vencina Alos]. Pesing Ja Mengsas ni Sinjal: Animal, Karashowa tan Kesheng para ni Minatay. Pammati ni Ibadoy (Loacan, Itogon, Pilipinas). Dibsho 3. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019c. [Lolo Nardo Bato, Lolo Melanio Billit, Lolo Salcedo Bumacas, Lolo Manuel Castro, Lolo Marcial Monang, Lolo Manuel Pistola, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lola Julie Tacio, Lola Alice Tello et Lola Apolonia Tumbaga]. Connecting Life and Death: Rituals, Prohibitions and Spirits. Ibaloy Perspectives (Itogon, Philippines). Vol. 2. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019d. [Lolo Nardo Bato, Lolo Melanio Billit, Lolo Salcedo Bumacas, Lolo Manuel Castro, Lolo Marcial Monang, Lolo Manuel Pistola, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lola Julie Tacio, Lola Alice Tello et Lola Apolonia Tumbaga]. Pangkep ni Biyag tan Patey : Kesheng, Pi-jow tan Karashowa. Pammati ni Ibadoy (Itogon, Pilipinas). Dibsho 2. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019e. [Lolo Nardo Bato, Lolo Melanio Billit, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lolo Saturnino Dino, Lola Agustina Etop, Lola Rosita Milliano, Lola Lucia Puga et Lola Juana Willy]. Lifestories of the Ibaloy from Upper Loacan, Itogon (Philippines). Vol. 1. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2019f. [Lolo Nardo Bato, Lolo Melanio Billit, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lolo Saturnino Dino, Lola Agustina Etop, Lola Rosita Milliano, Lola Lucia Puga et Lola Juana Willy]. Estorya ni Biyag era ni Ibadoy shi Doacan, Itogon (Pilipinas). Dibsho 1. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Antoine Laugrand, Jazil Tamang et Gliseria Magapin, dir. 2020. « Exchanges with the Dead. Exhuming Human Remains among the Ibaloy of Upper Loacan (Philippines) ». Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde/Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia 176 (4) : 475-503.
- Laugrand, Frédéric, Laugrand, Antoine, Magapin, Giseria et Jazil Tamang, dir. 2020a. [Lola Vencina Alos, Lola Lourdes Bato, Lola Carmen Bato, Lolo Melanio Billit, Lola Tarcela Egme, Lola Linda Escad, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lolo Salvador Stanley, Lola Alice Tello et Lola Apolonia Tumbaga]. Mapping the Land of Upper Loacan: Trees, Plants and Incidents (Itogon, Philippines). Vol. 4. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Laugrand, Antoine, Magapin, Giseria et Jazil Tamang, dir. 2020b. [Lola Vencina Alos, Lola Lourdes Bato, Lola Carmen Bato, Lolo Melanio Billit, Lola Tarcela Egme, Lola Linda Escad, Lolo Marcial Monang, Lolo Edward Primo, Lola Margarita Primo, Lolo Salvador Stanley, Lola Alice Tello et Lola Apolonia Tumbaga]. Dogad shi Upper Doacan: Kiyow, Molmola tan Papsamak (Itogon, Pilipinas). Dibsho 4. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Laugrand, Frédéric, Laugrand, Antoine, Magapin, Giseria et Jazil Tamang, dir. 2021. « ‘Pig Is Money’: Aremag (Funerals) among the Ibaloy of Upper Loacan (Itogon, Benguet) ». Philippine Studies: Historical and Ethnographical Viewpoints 69 (4) : 495-526.
- Laugrand, Frédéric, Laugrand, Antoine, Magapin, Giseria et Jazil Tamang, dir. 2024. « Time, Space and Typhoons in Ibaloy birdlore (Philippines Cordillera) ». Dans Feathered Entanglements: Human-Bird Relations in the Anthropocene. Sous la direction de Scott Simon et Frédéric Laugrand, 231-259. Vancouver : UBC Press.
- Lévi-Strauss, Claude. 1993. « Siamo tutti cannibali ». La Republica, 10 octobre.
- Mickey, Sam. 2020. « Spiritual Ecology: On the Way to Ecological Existentialism ». Religions 11(11) : 580. https://doi.org/10.3390/rel11110580.
- Oosten, Jarich. 2005. « Ideas and values in the participants’ view of their culture. A view from the Inuit field ». Social Anthropology 13(2) : 185-198.
- Roué, Marie. 2012. « Histoire et épistémologie des savoirs locaux et autochtones ». Revue d’ethnoécologie 1 : 1-17.
- Roué, Marie et Douglas Nakashima. 2024. Coproduction entre savoirs autochtones et sciences. Faire face au changement global. Paris : Éditions Quae.
- Sahlins, Marshall, 2000. « Pacific Identities and Modernities ». The New Pacific Review/La Nouvelle Revue du Pacifique 1(1) : 18-23.
- Sillitoe, Paul. 1998. « The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology ». Current Anthropology 39(2) : 223-252.
- Sillitoe, Paul, dir. 2007. Local Science vs Global Science: Approaches to Indigenous Knowledge in International Development. New York : Berghan Books.
- Tamang, Jazil, Magapin, Gliseria, Bulcio, Kim, Pagnas, Josie, Apidos, Raymund, Laugrand, Frédéric, et Antoine Laugrand, dir. 2021a. [Lolo Manuel Pistola, Lola Alicia Balnges, Lola Apolonia Tumbaga, Lola Lourdes Bato, Lola Maximina Andizo, Lola Patricia Batto, Lola Tarcela Egme, Lola Vencina Alos, Lolo Balaso Wakit, Lolo Pacito Gabriel et Lola Rosenia Paran]. Seven Life Stories from Upper Loacan. Ibaloy Perspectives (Itogon, Philippines). Vol. 9. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Tamang, Jazil, Magapin, Gliseria, Bulcio, Kim, Pagnas, Josie, Apidos, Raymund, Laugrand, Frédéric, et Antoine Laugrand, dir. 2021b. [Lolo Manuel Pistola, Lola Alicia Balnges, Lola Apolonia Tumbaga, Lola Lourdes Bato, Lola Maximina Andizo, Lola Patricia Batto, Lola Tarcela Egme, Lola Vencina Alos, Lolo Balaso Wakit, Lolo Pacito Gabriel et Lola Rosenia Paran]. Pito jen estorya ira ni biyag shi Upper Doacan. Pammati ni Ibadoy (Itogon, Pilipinas). Dibsho 9. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Tamang, Jazil, Magapin, Gliseria, Bulcio, Kim, Pagnas, Josie, Apidos, Raymund, Laugrand, Frédéric, et Antoine Laugrand, dir. 2021c. [Lola Vencina D. Alos, Lola Maximina Andizo, Lola Lourdes Calixto Bato, Lola Patricia “Carmen” Batto et Lolo Salcedo Bumacas]. Five Life Stories from Upper Loacan. Ibaloy Perspectives (Itogon, Philippines). Vol. 8. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Tamang, Jazil, Magapin, Gliseria, Bulcio, Kim, Pagnas, Josie, Apidos, Raymund, Laugrand, Frédéric, et Antoine Laugrand, dir. 2021d. [Lola Vencina D. Alos, Lola Maximina Andizo, Lola Lourdes Calixto Bato, Lola Patricia “Carmen” Batto et Lolo Salcedo Bumacas]. Dima jen estorya ira ni biyag shi Upper Doacan. Pammati ni Ibadoy (Itogon, Pilipinas). Dibsho 8. Louvain-la-Neuve : Presses universitaires de Louvain.
- Tassell-Matamua, Natacha. 2025. « Indigenous knowledges. What they are and why they matter ». Explore 21(3). https://doi.org/10.1016/j.explore.2025.103144.
- Tcherkézoff, Serge. 2021. « Une conférence peu connue de Marshall Sahlins (Nouméa, 1999) ». Journal de la Société des Océanistes 152 : 186. https://journals.openedition.org/jso/13043.
- Todorov, Tzvetan. 1991. Les morales de l’histoire. Paris : Grasset.

